Janusz
Korczak

Autorka: Agnieszka Witkowska-Krych (Korczakianum),
grudzień 2011.
Tekst publikujemy dzięki uprzejmości portalu culture.pl

Lekarz, pedagog, pisarz, publicysta i działacz społeczny. Janusz Korczak, właściwe nazwisko Henryk Goldszmit, urodził się 22 lipca 1878 lub 1879 r. w Warszawie. Zginął prawdopodobnie 7 sierpnia 1942 r. w Treblince.

Dzieciństwo i młodość

Pochodził ze spolonizowanej rodziny Goldszmitów – jego pradziad był szklarzem, dziadek lekarzem, zaś ojciec, Józef Goldszmit, znanym warszawskim adwokatem. On sam, jako Żyd-Polak, poczuwał się do podwójnej identyfikacji narodowej.

W ósmym roku życia Henryk rozpoczął naukę w szkole początkowej Augustyna Szmurły przy ulicy Freta, gdzie panował surowy porządek. Później uczęszczał do Gimnazjum Praskiego przy ulicy Brukowej, róg Namiestnikowskiej, w którym nauka odbywała się w języku rosyjskim. Nie lubił zbytnio szkoły, uczył się przeciętnie – raz nawet repetował. Interesował się natomiast literaturą, której poświęcał cały czas wolny. Jego dorastanie i dojrzewanie przebiegało w trudnych warunkach materialnych ze względu na kilkuletnią chorobę psychiczną ojca i jego śmierć w 1896 r.. Ta sytuacja zmusiła go do udzielania korepetycji, aby finansowo wspomóc rodzinę – matkę i siostrę Annę.

W roku 1896 opublikował w tygodniku satyrycznym „Kolce” humoreskę „Węzeł gordyjski”, która była jego debiutem pisarskim i zapoczątkowała twórczość publicystyczną.

W 1898 roku zdał maturę i zapisał się na Wydział Lekarski Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Studia medyczne zajęły mu sześć lat, gdyż pierwszy rok musiał powtórzyć. W dalszym ciągu rozwijał się literacko. Pisał artykuły i recenzje w tygodniku “Kolce” oraz współpracował z różnymi czasopismami. W okresie studiów powstała jego pierwsza powieść “Dzieci ulicy”, opublikowana w 1901 roku. W tym czasie pracował również w bezpłatnej czytelni dla dzieci. W latach 1900-1915 był aktywnym członkiem Towarzystwa Kolonii Letnich (później działał także w innych, m.in. w Towarzystwie Kultury Polskiej i w Warszawskim Towarzystwie Higienicznym). W końcowej fazie studiów lekarskich rozpoczął pracę na koloniach: w 1904 i 1907 roku był zatrudniony jako wychowawca dzieci żydowskich w ośrodku wakacyjnym “Michałówka”, ponadto pracował też, rok później, jako wychowawca podczas kolonii dla chłopców chrześcijańskich w “Wilhelmówce”. Doświadczenia te stały się dla Korczaka podstawą późniejszej pracy pedagogicznej oraz zaowocowały dwiema książkami: “Mośki, Joski, Srule” (wydana w 1910) oraz “Józki, Jaśki i Franki” (wydana w 1911).

W marcu 1905 roku Henryk Goldszmit otrzymał dyplom lekarza i podjął pracę w żydowskim Szpitalu dla Dzieci im. Bersonów i Baumanów przy ulicy Śliskiej 51 w Warszawie. Tam, jako tzw. lekarz miejscowy, zobowiązany był do całodobowej opieki nad chorymi oraz udzielania porad w ambulatorium przyszpitalnym (bez różnicy wyznania); oprócz tego świadczył wizyty domowe. W latach 1905-1906 Korczak zdobywał też doświadczenie jako lekarz wojskowy po powołaniu go na front wojny rosyjsko-japońskiej. Dla pogłębienia wiedzy medycznej pojechał na rok do Berlina (1907/1908) i na pół roku do Paryża (1910). Tam brał udział w wykładach z pediatrii i pedagogiki. Przy okazji oglądał szpitale dziecięce i zakłady zajmujące się terapią i edukacją najmłodszych. W 1910 lub 1911 roku przebywał miesiąc w Londynie, odwiedzając tamtejsze szkoły i domy opieki – to właśnie tam zrezygnował z założenia własnej rodziny i postanowił ostatecznie poświęcić się jedynie pracy z dziećmi.

Dom Sierot i działalność międzywojenna

W 1912 roku rozstał się na zawsze z pracą w szpitalu, zamieszkał przy ul. Krochmalnej 92 i objął funkcję dyrektora nowo otwartego żydowskiego Domu Sierot pozostającego pod opieką Towarzystwa “Pomoc dla Sierot”. Współpracował tam ze Stefanią Wilczyńską, która pomagała mu wdrażać w życie jego autorskie koncepcje pedagogiczne oraz sama twórczo angażowała się w rozwój placówki.Dom Sierot stał się dla Korczaka miejscem codziennej, pogłębionej obserwacji rozwoju psychofizycznego dziecka. Tam także zrodziły się nowatorskie pomysły, takie jak: sejm, sąd, gazetka, notariat, zakłady.

Korczak w 1914 roku został powołany do wojska, początkowo jako ordynator polowego szpitala dywizyjnego na Ukrainie, następnie został lekarzem pediatrą w przytułku dla dzieci ukraińskich pod Kijowem. W Kijowie poznał Marię (Marynę) Falską, z którą później współpracował. Podczas wojny napisał też jedną ze swoich najważniejszych książek pt. “Dziecko w rodzinie” – pierwszą część tetralogii “Jak kochać dziecko”, która ukazała się w 1919 roku (całość zaś w 1920).W 1918 roku, po powrocie do Warszawy, znów podjął pracę w Domu Sierot. Od listopada 1919 roku Korczak blisko związany był z otwartym wówczas zakładem Nasz Dom kierowanym przez Falską (od 1921 prowadzonym przez Towarzystwo “Nasz Dom”). Odwiedzał regularnie placówkę w charakterze lekarza i pedagoga. W 1928 roku Nasz Dom przeniósł się na Bielany, a Korczak wciąż utrzymywał z nim kontakt. W 1926 roku zainicjował wydawanie eksperymentalnego tygodnika dzieci i młodzieży “Mały Przegląd” – jako dodatek do dziennika “Nasz Przegląd”. Było to pismo praktycznie całkowicie tworzone “przez dzieci i dla dzieci”. Korczak był jego redaktorem do 1930 roku, później przekazał tę funkcję Igorowi Newerlemu. Ostatni numer “Małego Przeglądu” ukW 1918 roku, po powrocie do Warszawy, znów podjął pracę w Domu Sierot. Od listopada 1919 roku Korczak blisko związany był z otwartym wówczas zakładem Nasz Dom kierowanym przez Falską (od 1921 prowadzonym przez Towarzystwo “Nasz Dom”).

Odwiedzał regularnie placówkę w charakterze lekarza i pedagoga.  W 1928 roku Nasz Dom przeniósł się na Bielany, a Korczak wciąż utrzymywał z nim kontakt. W 1926 roku zainicjował wydawanie eksperymentalnego tygodnika dzieci i młodzieży “Mały Przegląd” – jako dodatek do dziennika “Nasz Przegląd”. Było to pismo praktycznie całkowicie tworzone “przez dzieci i dla dzieci”. Korczak był jego redaktorem do 1930 roku, później przekazał tę funkcję Igorowi Newerlemu. Ostatni numer “Małego Przeglądu” ukazał się w piątek, 1 września 1939 roku. W latach dwudziestych Korczak nawiązał współpracę z instytucjami kształcenia nauczycieli i wychowawców, m.in. z Państwowym Seminarium dla Nauczycieli Religii Mojżeszowej oraz Studium Pracy Społeczno-Oświatowej w Wolnej Wszechnicy Polskiej. Szczególnie związany był z Państwowym Instytutem Pedagogiki Specjalnej. W 1932 roku wyprowadził się z Domu Sierot i zamieszkał z siostrą. W tym czasie podjął się nowych obowiązków, pracował m.in. jako biegły sądowy w sprawach dzieci przy Sądzie Okręgowym oraz referent pism zagranicznych dla Kasy Chorych.azał się w piątek, 1 września 1939 roku. W latach dwudziestych Korczak nawiązał współpracę z instytucjami kształcenia nauczycieli i wychowawców, m.in. z Państwowym Seminarium dla Nauczycieli Religii Mojżeszowej oraz Studium Pracy Społeczno-Oświatowej w Wolnej Wszechnicy Polskiej. Szczególnie związany był z Państwowym Instytutem Pedagogiki Specjalnej. W 1932 roku wyprowadził się z Domu Sierot i zamieszkał z siostrą. W tym czasie podjął się nowych obowiązków, pracował m.in. jako biegły sądowy w sprawach dzieci przy Sądzie Okręgowym oraz referent pism zagranicznych dla Kasy Chorych.

Od końca 1934 roku związany był także z Polskim Radiem. Pod pseudonimem “Stary Doktór” wygłaszał oryginalne w formie i treści pogadanki dla dzieci. Współpracował również z wieloma czasopismami (m.in. “Robotnik”, “Opieka Społeczna”), także wydawanymi w języku hebrajskim i żydowskim (m.in.: “Olami”, “Olami Hakatan”, “Hechaluc Hacair”, “Dos Kind”), w których jego teksty tłumaczono. Korczak dwukrotnie odwiedził Palestynę, w roku 1934 i 1936. Podróżował, ale głównie przyglądał się pracy pedagogicznej w kibucach oraz badał możliwości rozwoju życia żydowskiego.

II wojna światowa i śmierć w Treblince

W pierwszych dniach drugiej wojny światowej wraz z wychowawcami i współpracownikami dyżurował dzień i noc w Domu Sierot. We wrześniu 1939 roku po raz ostatni przemówił w Polskim Radiu, nawołując do spokoju. Od samego początku okupacji nieustannie zabiegał także o wsparcie dla swojej instytucji. Latem 1940 udało mu się jeszcze wyjechać z dziećmi na kolonie letnie do “Różyczki”, filii Domu Sierot mieszczącej się w Wawrze. Jesienią 1940 roku Dom Sierot – jako instytucja żydowska – nakazem okupanta został przesiedlony do getta na ulicę Chłodną 33, do budynku Gimnazjum Kupieckiego im. Marii i Józefa Roeslerów, zaś Korczak trafił na pewien czas do aresztu za nienoszenie nakazanej Żydom opaski z gwiazdą Dawida. W październiku 1941 roku Dom Sierot został zmuszony po raz kolejny do przeprowadzki, tym razem na ul. Sienną 16 / Śliską 9, do części pomieszczeń w budynku Towarzystwa Pracowników Handlowych. Korczak cały czas walczył o środki finansowe na utrzymanie dzieci, ale przede wszystkim starał się, by mimo beznadziejnej sytuacji, życie w Domu Sierot płynęło wcześniejszym, przedwojennym rytmem. W miarę możliwości zachowane zostały dawne zasady funkcjonowania i wewnętrzne zwyczaje. Na początku 1942 roku Korczak podjął się także oficjalnie opieki nad znajdującą się w tragicznej sytuacji placówką dla sierot – Głównym Domem Schronienia – przy ul. Dzielnej 39, zaś od maja tego roku zaczął pisać “Pamiętnik”, który ukazywał tragiczny obraz okupacji hitlerowskiej.

Korczak odrzucał świadomie propozycje osobistego ratunku: nie przyjął pomocy w opuszczeniu getta i ukryciu się, jaką oferowali mu przyjaciele, a w dniu deportacji, rankiem 5 sierpnia 1942, w czasie trwania tzw. “wielkiej akcji” (głównego etapu eksterminacji ludności warszawskiego getta) – odmówił opuszczenia dzieci i pracowników Domu Sierot. Źródła dowodzą, że próbę wyprowadzenia go podjąć chcieli pracownicy gminy żydowskiej (nie Niemcy). Musiał liczyć się z tym, że nie przeżyje “wysiedlenia na wschód”, przy czym najprawdopodobniej nie wiedział, że Treblinka to obóz zagłady. Ostatni marsz Korczaka i dzieci na Umschlagplatz wszedł do legendy. Zaświadczony w wielu relacjach i wspomnieniach (nie zawsze spójnych i w szczegółach wiarygodnych), jednocześnie żył i żyje własnym życiem – w wersji zmitologizowanej. Istota legendy odzwierciedla jednak niepodważalną prawdę o Korczaku – niezawodnym autorytecie moralnym.

Utwory
Janusza
Korczaka

  • “Dzieci ulicy”, 1901
  • “Koszałki opałki”, Warszawa 1905
  • “Dziecko salonu”, Warszawa 1906
  • “Szkoła życia” (w “Społeczeństwie”), 1908
  • “Mośki, Joski i Srule”, 1910
  • “Józki, Jaśki i Franki”, 1911
  • “Sława” (opowiadania), 1912
  • “Bobo” (“Bobo”, “Spowiedź motyla”, “Feralny tydzień”), 1914
  • “Momenty wychowawcze”, 1919
  • “Jak kochać dziecko”, t. 1, 1920
  • “Jak kochać dziecko”, t. 2, 1921
  • “O gazetce szkolnej”, 1921
  • Wstęp do Jędrzeja Śniadeckiego: “Rozprawa o fizycznym wychowaniu dzieci”, 1922
  • “Sam na sam z Bogiem” (“Modlitwy ludzi, którzy się nie modlą”), 1922
  • “Kiedy znów będę mały”, 1925
  • “Bankructwo małego Dżeka”, 1926
  • “Bezwstydnie krótkie”, 1926
  • “Król Maciuś Pierwszy”, 1928
  • “Prawo dziecka do szacunku”, 1929
  • “Prawidła życia”, 1930
  • “Senat szaleńców”, 1930
  • “Król Maciuś na wyspie bezludnej”, 1931
  • “Kajtuś Czarodziej”, 1934
  • “Uparty chłopiec” (O Ludwiku Pasteurze), 1938
  • “Ludzie są dobrzy”, 1938
  • “Trzy wyprawy Herszka”, 1938
  • “Refleksje”, 1938
  • “Pedagogika żartobliwa”, 1939